Oligarşi Rejimi Nedir? Bir Ekonomist Gözünden
Oligarşi rejimi… Bu terim, çoğumuzun kafasında biraz karışık, belki de pek net olmayan bir tanım bırakır. Ama aslında, kulağa pek de yabancı gelmez. Şirketlerin, siyasetin, hatta bazen kişisel ilişkilerin şekillendirdiği dünyada, “güçlülerin” belirleyici olduğu bir yapı… İşte oligarkların bu dünyasında ne olduğunu anlamaya çalışacağım.
Çocukluk Hatıraları ve Oligarşi
Ankara’da büyüdüğümde, mahalledeki bakkaldan alışveriş yapmanın anlamı farklıydı. Bakkal amca, her işin başındaydı; hep bir çözüm önerisi, bir yol gösterici olarak duruyordu. Mahalledeki herkes, bakkala ne kadar yakınsa, bir o kadar daha rahat geçiniyordu. Diğerleri ise biraz daha zorlanıyordu. Zihnimdeki bu sahne, oligark kavramını anlamama yardımcı oldu. Bir mahallenin yönetilmesinde, kimin söz sahibi olduğunu ve kimin etrafında dönülen bir dünya kurulduğunu düşündüm.
Oligarşi, işte böyle bir yapıyı anlatıyor. Güçlü ve etki sahibi birkaç kişinin, diğerlerinin yaşamını şekillendirdiği bir sistem. Ama bu sistem sadece mahallede değil, daha geniş bir düzeyde, devlet yönetiminden ekonomiye kadar her alanda karşımıza çıkabiliyor.
Oligarşi Rejimi: Temel Kavramlar
Oligarşi, Yunan’dan gelen bir terim ve ‘azınlık yönetimi’ anlamına gelir. Bir ülkede, toplumun çoğunluğunun değil, sadece küçük bir azınlığın, genellikle ekonomik, siyasi veya askeri güç yoluyla tüm gücü elinde tuttuğu bir sistemdir. Bu rejimde kararlar çoğu zaman elit bir grup tarafından alınır ve halkın çoğunluğunun bu kararlar üzerindeki etkisi minimuma iner.
Oligarşi rejiminde, birkaç büyük işadamı, siyasetçi veya güçlü aileler, toplumun geri kalanını kontrol eder. Bu insanlar, sahip oldukları ekonomik gücü, medya üzerindeki etkilerini veya diğer sosyal bağlantılarını kullanarak, halkın yaşamını yönetirler. Çoğu zaman bu kişiler arasında bir tür ‘ağ’ vardır.
Ekonominin Gücü ve Oligarşi
Ekonomiyle çok iç içe bir yaşam sürdüm ve iş hayatımda da sıkça oligarkların etkilerini gözlemledim. Küçük bir örnek vermek gerekirse, bazen iş yerimde tek bir patronun, birkaç büyük yatırımcının ya da önemli bir iş adamının, kararlarımı nasıl şekillendirdiğini fark ettim.
Gerçekten de, bu tür büyük güç sahiplerinin etkisi çok geniştir. 2010’ların sonlarına doğru, Türkiye’de çeşitli iş insanlarının, medyadaki etkilerini ve siyasete olan yakınlıklarını gözlemledim. Birinin bir bankada pay sahibi olması, diğerinin büyük bir inşaat projesine imza atması, bunların sadece tek bir kişi ya da bir grup için değil, toplumun geneli üzerinde büyük etkileri olduğunu görmek oldukça dikkat çekiciydi.
Oligarşi ve Siyaset
Siyasetteki oligarklar, genellikle büyük şirketlerin yöneticilerinden oluşur. Birçok ülkede, siyasetin belirli bir kısmı, büyük iş adamları ve onların çıkarları etrafında döner. Türkiye’de de sıkça karşılaşılan durumlar bunlar; ekonomik güce sahip birkaç aile, seçim süreçlerinde büyük bir etki yaratabilirler. Son yıllarda yapılan seçim kampanyalarında, bazen tek bir büyük şirketin desteğiyle kazanılan seçimler görülmüştür. Bunu yalnızca Türkiye ile sınırlı tutmamak gerek; birçok gelişmiş ülkede de aynı yapı gözlemlenebilir.
Mesela, 2020’lerde Amerika’da, bazı büyük teknoloji şirketlerinin (Google, Facebook gibi) yöneticileri, hükümet politikaları üzerinde ciddi bir etkiye sahip olmuşlardır. Bu da bize, nasıl belirli grupların, halkın iradesinden çok daha fazlasını yönlendirebileceğini gösteriyor. Sadece birkaç insan, tüm bir ülkenin ekonomisini ve siyaseti üzerinde baskı kurabilir.
İstatistiklerle Oligarşi
Şimdi biraz daha somut verilere göz atalım. Küresel düzeyde, gelir eşitsizliği arttıkça, oligarkların gücü de paralel bir şekilde artmıştır. Birleşmiş Milletler’in 2020 raporuna göre, dünya nüfusunun %1’i, tüm küresel servetin %40’ına sahiptir. Bu, oligarkların sistemdeki etkisini açıkça gösteriyor.
Bir başka önemli veri, Forbes dergisinin yayınladığı yıllık milyarderler listesi. 2022 verilerine göre, dünya çapında 2.755 milyarder bulunuyor ve bu sayı, ekonomik gücün büyük ölçüde küçük bir azınlıkta toplandığını gösteriyor. Oligarşi sadece bir yönetim şekli değil, aynı zamanda ekonomik bir gerçektir.
Oligarşi Rejimi ve Toplum
Oligarşi, sadece ekonomik ve siyasi anlamda değil, sosyal anlamda da toplumu etkiler. Eğitim, sağlık, iş gücü gibi alanlarda güçlü olanlar, daha çok fırsata sahipken, zayıf olanlar, hep bir adım geride kalır. Bu durum, gelir dağılımındaki adaletsizliğe yol açar. Toplumda sınıflar arasındaki uçurumlar büyür ve adaletsizlik, gün geçtikçe daha da derinleşir. Oligarşinin en temel sonuçlarından biri de, fırsat eşitsizliğidir.
Çevremde pek çok insan, bu yapıyı fark ettiğinde, yaşadıkları ekonomik sıkıntılardan, büyük şirketlerin etkilerinden, hatta bazen de siyasetin gücünden şikâyet ederler. Birçok kişi, bu tür güç yapılarının kendi hayatlarını nasıl etkilediğinin farkında bile olmadan, bir şekilde bu düzenin içinde kalır.
Sonuç olarak…
Oligarşi rejimi, her şeyden önce, bir toplumda gücün çok küçük bir azınlıkta toplandığı, halkın büyük kısmının ise bu güç yapılarının dışında kaldığı bir sistemdir. Bu yapı, sadece ekonomi ve siyasetle sınırlı değil, toplumun her yönünü etkileyen bir durumdur. Kendi çevremde gözlemlediğim insan hikâyeleriyle de gördüm ki, oligarklar sadece büyük işadamları ya da yöneticiler değil, bazen sosyal yapıyı şekillendiren kişiler de olabilir. O yüzden, bu sistemin bilinçli bir şekilde sorgulanması, daha adil bir toplum için önemli bir adım olabilir.